Ydy hi’n bryd i ni stopio siarad am y Sîn Roc Gymraeg?

GETHIN GRIFFITHS
Yn naturiol, rydym ni’n defnyddio’r term ‘Sîn Roc Gymraeg’ ar nifer fawr o achlysuron. Ond ydy’r term poblogaidd hwn yn cynrychioli’r hyn sydd yn digwydd go iawn? Gethin Griffiths sydd yn gwerthuso’r modd yr ydym ni’n mynnu categoreiddio’r gerddoriaeth drwy’r defnydd o’r tri gair hynny…

Ers tri degawd a mwy, rydym ni wrth ein boddau’n trafod y ‘Sîn Roc Gymraeg’. Fodd bynnag, yn ôl yn y chwedegau a’r saithdegau cynnar, mewn cylchgronau fel Asbri a Sŵn, mi fyddech chi’n llawer mwy tebygol o weld rhywun yn cyfeirio at y ‘Byd Pop Cymraeg’. Yna, yng nghyfnod Sgrech, a diwedd y saithdegau, efallai y buasech chi’n arddel y ‘Byd Roc Cymraeg’. Erbyn cyfnod Sothach, a’r cyfnod nodedig hwnnw ar ddechrau’r nawdegau, roedd y ‘Byd’ bellach yn ‘Sîn’, a bu i’r term ‘Sîn Roc Gymraeg’ gael ei saernïo yn ein pennau am ddegawdau i ddod.

Er y gwahaniaethau yn y geiriau a ddefnyddir, yr un peth y maen nhw ei gyd yn ceisio ei gyfleu mewn gwirionedd. Rydym ni i gyd yn gwybod neu’n disgwyl ein bod ni’n gwybod beth mae’r termau hynny yn eu golygu, ond ydyn nhw’n gwneud synnwyr, go iawn? Os ydych chi’n edrych ar hyn ar lefel semantig, sef ar lefel y geiriau eu hunain a’u hystyron, mae ‘na broblemau’n codi, ac am ryw reswm, prin iawn yw’r trafodaethau hynny sydd yn ystyried y problemau hyn. Beth am wahanu’r tri gair er mwyn dadansoddi’r amwysedd y tu ôl i ein hoff derm cerddorol, ‘Sîn Roc Gymraeg’…


Sîn

Dyma’r gair cyntaf, ac ar un lefel, y gair mwyaf dadleuol. Beth yn union yw Sîn? Beth yn union sydd yn rhaid i Sîn ei gael i fod yn Sîn, ar wahân i barodrwydd gorawyddus ambell un i ddefnyddio’r gair ar bob achlysur? Rydym ni, wrth gwrs, wedi defnyddio’r term yn helaeth ar ein blog, a does dim modd cuddio’r ffaith ei fod yn rhan bwysig o’r enw (!), ond oes angen i ni ddarganfod ffordd arall o ddadansoddi’r hyn sydd yn digwydd o’n cwmpas?

Y prif broblem sydd yn codi o’r defnydd o’r gair ydy’r broblem ddaearyddol – hynny yw, ble mae’r Sîn? Fel arfer, mae rhywun yn clywed am scenes penodol mewn dinasoedd penodol, e.e. Merseybeat, Madchester, Bristol Sound, Seattle Sound, ac mae’n teimlo fel petai yna fwy o ffiniau amlwg i’r termau hyn. Yn ei llyfr ‘Blerwytirhwng?’, mae Sarah Hill yn dadansoddi’r broblem hon drwy ddisgrifio Cymru fel ‘cyfres o gymunedau dychmygol’, yn hytrach nac un lle. Golyga hynny bod pocedi o’r wlad sydd yn siarad Cymraeg, a lle mae’r ‘sîn’ yn ‘digwydd’, yn ynysoedd o gymunedau wedi eu gwasgaru ar hyd a lled y 20,000 km2 a mwy sydd yn perthyn i’r wlad. I arbed hynny rhag swnio fel meddylfryd adferaidd, hen ffasiwn, gallai’r cymunedau hyn fodoli yn unrhyw le yn y wlad, boed hynny mewn ardal sydd yn bennaf ddi-Gymraeg, dim ond i unrhyw weithgaredd fod yn digwydd yno.

Er hyn, mae hynny’n teimlo fel rhyw gyfiawnhad blêr sydd bron yn diystyru daearyddiaeth yn gyfan gwbl. Beth am y ‘sîn’ oedd yn bodoli ym Methesda yn yr wythdegau, a’r un peth yn Aberteifi? Mae’r ffaith bod y gweithgareddau hyn yn digwydd mewn trefi penodol yn gyfiawnhad mwy teilwng o ddefnyddio’r term. Beth am yr hyn sydd wedi bod yn digwydd yng Nghaerfyrddin dros y ddwy flynedd diwethaf, o amgylch y Parrot a label Libertino? Ai fel is-sîns neu is-ddiwylliannau y dylid categoreiddio y rhain?

Mae amser yn bwynt arall. Gellid diffinio sîn Bethesda a sîn Caerfyrddin yn ôl eu hamser, yn union fel Madchester neu Grunge. Er nad oes modd diffinio’r blynyddoedd yn union, mae rhywun yn gallu rhoi dyddiadau bras i ddechrau a diwedd eu cyfnodau. Beth am y ‘Sîn Roc Gymraeg’? A ddechreuodd y ‘Sîn Roc’ gyda’r Blew ac Edward H. yn ôl ar droad y Saithdegau, gan barhau wedyn dros ddegawdau o ailffurfio ac ail ddiffinio ei hun fel Doctor Who? Pwy sydd yn ystyried y sîn heddiw fel rhan o’r un sîn â Crys, Rhiannon Tomos neu’r Cyrff?

Yr elfen cymdeithasol mwyaf anffodus sydd yn codi yn sgîl y defnydd o’r term ydy’r syniad yma o fod yn ‘gymwys’ i fod yn ‘rhan o’r sîn’. Rydym ni’n clywed rhai o hyd yn dweud pethau hurt fel ‘wel, ti’n officially rhan o’r SRG ‘wan’, ond beth mae hynny yn ei feddwl, yn union? Ydy unrhyw un sydd yn creu cerddoriaeth Gymraeg yn rhan o’r grŵp elitaidd yma? Ydy’r super fans, h.y. y rhai sydd yn mynd i gigs ar wahân i Maes B, yn ‘rhan’? Mae’n wych cael ‘bod yn rhan’, ond pa fath o neges yw hynny i’r rhai sydd ddim yn credu eu bod nhw? Y gwirionedd yw, does dim ffasiwn beth yn bodoli ag aelodaeth i’r sîn, ond mae’r defnydd o’r term hwnnw yn mynd i awgrymu o hyd bod yna rhyw elfen o hynny yn perthyn i’r holl beth.

Fodd bynnag, yr hyn am y ‘Sîn Roc Gymraeg’ sydd yn ymdebygu i unrhyw ‘sîn’ arall yw’r ffaith bod holl artistiaid sydd yn creu cerddoriaeth yn yr iaith Gymraeg yn tueddu i ddibynnu ar yr un rhestr o labeli, lleoliadau perfformio a chyhoeddiadau cerddorol. Mae hynny’n gwbl ddealladwy, gan nad oes gan gerddoriaeth Gymraeg yr un cefnogaeth ariannol â cherddoriaeth Saesneg ei iaith, a hynny o ganlyniad i lawer o elfennau cymdeithasol a gwleidyddol dros y blynyddoedd. Mae’n debyg bod ideoleg yn perthyn i’r cysyniad hwn o ‘Sîn’, yn enwedig wrth gyfeirio at y diwydiant mwy pwerus sydd yn bodoli yn Lloegr a’r UDA. Awgryma hynny y caiff y ‘sîn’ ei ddiffinio, nid ganddo ei hun, ond gan rywbeth arall o’r tu allan. Hynny yw, ‘dydi’r Sîn Roc Gymraeg ddim yn perthyn i’r diwydiant mawr Eingl-Americanaidd’. Sîn, neu ddiwylliant, arall yw’r Sîn Roc Gymraeg yn y cyd destun hwn.

Yn ogystal â hynny, mae rhywun yn mynd i drin yr hyn sydd yn digwydd fel microcosm, a’r hyn sydd yn digwydd yn cael ei gymharu gyda’i hun yn unig. Drwy gymharu ag artistiaid Cymraeg yn unig, caiff hanfod cerddoriaeth boblogaidd yn y lle cyntaf ei ddiystyru’n llwyr. Wrth gwrs, mae’r holl syniad o gerddoriaeth boblogaidd yn deillio o gymysgedd o nifer o ddylanwadau cerddorol ar hyd a lled y byd. Rhywbeth byd-eang yw cerddoriaeth boblogaidd sydd yn nodweddiadol o gyfnod o gymysgu diwylliannol, globaleiddio ac ôl-foderniaeth. Mae trin y ‘Sîn Roc Gymraeg’ fel ‘bydysawd cerddorol’ ar ei ben ei hun yn golygu nad yw cerddoriaeth yr artistiaid hyn yn cael ei osod mewn cyd destun ehangach. Mae pob band y gallech eu henwi yn cael eu dylanwadu gan artistiaid o ar hyd a lled y byd, ac maent yn haeddu cael eu trafod a’u cymharu yn nhermau’r artistiaid hynny hefyd, yn ogystal â’u cyd artistiaid Cymraeg. Wrth i fwy a mwy o artistiaid Cymraeg rannu llwyfannau hefo artistiaid rhyngwladol mewn gwyliau ar hyd a lled Cymru, Lloegr a chyfandir Ewrop, nid ‘alltudion’ o’r Sîn Roc Gymraeg yw’r rheiny, ond artistiaid sydd yn rhan o’r un symudiad cerddorol byd eang â’r rhai sydd o’u cwmpas. Nid ‘benthyg’ yr artistiaid hyn ydym ni i’r byd, ond yn syml, bod yn ddigon lwcus i’w rhannu a’u mwynhau mewn iaith yr ydym ni’n digwydd bod yn ddigon lwcus i’w siarad.

Nid oes modd dadlau bod yr hyn a welir yma yn ymdebygu i ‘Sîn’ mewn nifer o ffyrdd, ac ei fod yn arddangos llawer o’r elfennau hynny ar brydiau. Ond, nid yn y diffiniad y mae’r broblem, ond yn y term ei hun. Drwy beidio â thrafod gwerth y term yn gyson, mae rhywun yn mynd i’w ddefnyddio heb feddwl, ac yn llawer mwy tebygol o or-symleiddio a chyffredinoli’r hyn sydd yn mynd yn ei flaen. Dyma sydd yn ein hannog i ddweud pethau fel bod y ‘sîn yn iach ar hyn o bryd’, neu ‘mae’r sîn yn llewyrchus iawn’, neu’r gwaethaf oll, ‘mae’r sîn yn mynd drwy oes aur unwaith eto’. Beth mae hynny yn ei feddwl, yn union? Mae hynny’n destun erthygl arall, mae’n debyg.

Yn syml, mae trafod cerddoriaeth Gymraeg dan un anadl yn iawn, os mai dyma beth yw eich nôd, ond oes angen i ni ddarganfod ffordd well o gwmpasu’r hyn sydd yn digwydd go iawn, yn hytrach na chloi’r holl beth mewn term sydd yn dod yn teimlo’n hen ffasiwn ac yn amherthnasol?


Roc

Y broblem fwyaf am gwmpasu holl artistiaid Cymraeg ei hiaith yng Nghymru o dan yr un categori yw’r amrywiaeth eang o gerddoriaeth sydd yn cael ei chreu ganddynt. Ydy’r pegwn mwyaf canol y ffordd hwnnw (os allai ‘canol y ffordd’ fod yn begwn o gwbl) sydd yn cynnwys bandiau fel Calfari a Fleur de Lys yn perthyn i’r un categori â cherddoriaeth arbrofol Pasta Hull a Tri Hŵr Doeth?

Mae’r broblem hon yn perthyn i’r categoreiddio cyffredinol o bopeth fel ‘cerddoriaeth roc’. Heb os, y gerddoriaeth mwyaf poblogaidd, neu’r gerddoriaeth sydd wedi cael y mwyaf o sylw dros y blynyddoedd diwethaf, yw cerddoriaeth indie. Mae’r term hwnnw yn ei hun yn codi mwy o gwestiynau na’r gair ‘roc’, hyd yn oed, ond eto’n llwyddo i ddisgrifio’r hyn sydd yn digwydd mewn ffordd ychydig mwy cyfredol.

Unwaith eto, efallai mai pwrpas y gair ‘roc’ yw i ddiffinio’r elfennau hynny sydd ddim yn bodoli yma. Hynny yw, efallai mai ymdrech oedd defnyddio genre fel rhan o’r term i wahaniaethu’r gerddoriaeth oddi wrth gerddoriaeth canu gwlad neu berfformiadau noson lawen.

Fodd bynnag, yr ymdeimlad sydd yn cael ei greu yma yw bod cerddoriaeth ‘roc’ rhywsut yn ddilys ac yn ddisgwyliedig, ac unrhyw fath arall o gerddoriaeth, fel cerddoriaeth electronig neu hip hop, yn fathau ‘eraill’ o gerddoriaeth. Daw hynny â goblygiadau o ran rhywedd hefyd, a’r cysyniad yma o ‘roc gwrywaidd’ fel norm cymdeithasol – golyga bod unrhyw fath arall o gerddoriaeth yn cael ei ddiffinio gan ei gyswllt neu ei ddiffyg cyswllt â’r norm yma. Mae hynny, unwaith eto, yn rywbeth arall i ysgrifennu amdano!

Y gwir yma yw nad yw’r Sîn Roc Gymraeg heb fod yn ‘Sîn Roc’ ers blynyddoedd maith. Os yw’r term hwn i fod i gwmpasu dros hanner can mlynedd o weithgaredd cerddorol, yna dylid ystyried cael gwared o unrhyw genre ohono gan ei fod yn sicr o fynd yn gwbl amherthnasol yn gyflym iawn.


Cymraeg

Yn syml, ydy ‘FEMME’ gan Adwaith, neu ‘Light Me Up’ gan Candelas yn cyfri fel caneuon neu ‘ddigwyddiadau’ sydd yn rhan o’r Sîn Roc Gymraeg? Oni ddylai caneuon Saesneg eu hiaith fod yn rhan o ‘Sîn Roc Gymreig?’. Mae’r cwestiynau hyn yn rai anodd iawn o ystyried bod mwyafrif o allbwn cerddorol y ddau artist hynny erbyn hyn wedi bod drwy gyfrwng yr iaith Gymraeg.

Does dim problem o gwbl gan lawer o ddilynwyr cerddoriaeth Gymraeg bod artistiaid yn creu cerddoriaeth Saesneg erbyn hyn – er bod hynny yn destun dadlau mawr yn ôl yn y nawdegau yng nghyfnod Super Furry Animals a Catatonia. Anaml iawn y bydd rhywun yn cwyno am fand Cymraeg yn creu cân Saesneg y dyddiau hyn, ac os yw hynny’n wir, nid yw’n cael ei ddatgan yn y cyfryngau o gwbl, bron.

Unwaith eto – nid yn y gweithgaredd mae’r broblem yma, ond yn y term. Wrth gwrs y bydd rhai o artistiaid Cymru, yn enwedig y rheiny sydd yn teimlo eu bod nhw’n dod o gefndiroedd dwyieithog neu hyd yn oed uniaith Saesneg, yn creu cerddoriaeth Saesneg. Ond yn sicr, ni ddylai’r hyn y maen nhw yn ei greu y tu allan i ffiniau ieithyddol yr iaith Gymraeg olygu eu bod nhw’n bodoli mewn byd diwylliannol gwbl annibynnol i’r un y maen nhw yn bodoli ynddo pan y maen nhw’n creu cerddoriaeth Gymraeg. Nid yw’r term yn cynrychioli yn union beth sydd yn mynd yn ei flaen yma, felly.

Mae cerddoriaeth Gymraeg yn bodoli yn yr un modd â cherddoriaeth o unrhyw iaith arall. Mae rhywun yn gwrando ar yr artistiaid hyn law yn llaw â’i gilydd, yn enwedig os ydych chi’n gwrando ar gerddoriaeth ar raglenni fel Spotify, ac yn ystyried y caneuon i fod yn rhan o’r un ‘peth’. Os yw sengl newydd Yr Eira yn cael ei rhyddhau, pam y dylid ei chymharu â’r ‘Sîn Roc Gymraeg’ yn unig? Er mwyn deall gwir bwysigrwydd Adwaith, rhaid eu hystyried fel rhan o’r byd diwylliannol ehangach, nid Cymru yn unig. Pan ewch chi draw i weld eich hoff fand Cymraeg yn perfformio yng ngwyliau mwyaf Cymru neu Lloegr yr haf yma, barnwch nhw’n union fel yr ydych yn barnu unrhyw fand arall o unrhyw wlad.

Does dim problem mewn trafod cerddoriaeth boblogaidd Gymraeg o dan un anadl, ond, onid ydy hi’n amser i ni stopio cywasgu’r holl beth i mewn i’r gawell gyfyngedig sydd yn cael ei chreu wrth ddefnyddio’r term ‘Sîn Roc Gymraeg’?

Mae’r erthygl uchod yn addasiad o draethawd o’r enw ‘Sôn am Sîn: Lleoli’r Sîn Roc Gymraeg’ a ysgrifennwyd gan Gethin yn 2015. 

Caiff yr adran agoriadol sydd yn cyfeirio at dermau amrywiol a ddefnyddir mewn cylchgronau gwahanol ei seilio ar waith ymchwil a wnaed yn wreiddiol gan Dr Craig Owen Jones.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s